खेलौनाबाट खुलेको भारत–चीन व्यापारको ठूलो रहस्य : आयात घटाए पनि चिनियाँ निर्भरता कायमै
काठमाडौं, १९ असोज । भारतले चीनबाट आयात हुने खेलौनामाथि कडाइ गर्दै आफ्नै उत्पादन क्षमता बढाए पनि समग्र औद्योगिक व्यापारमा भने चीनमाथिको निर्भरता अझै गहिरिँदै गएको देखिएको छ।सन् २०२० यता भारतले आयातित खेलौनामा भन्सार शुल्क बढाउनुका साथै कडा गुणस्तर मापदण्ड लागू गरेपछि चिनियाँ खेलौनाको आयात उल्लेख्य रूपमा घटेको छ। भारतमा खेलौनाको आयात करिब ३० करोड अमेरिकी डलरबाट घटेर करिब १० करोड डलरमा पुगेको छ भने निर्यात करिब १२ करोड ९० लाख डलरबाट बढेर २० करोड डलर पुगेको बताइएको छ।केही वर्षअघि भारतको खेलौना बजारमा चीनको हिस्सा करिब ७० प्रतिशत रहेकोमा अहिले भारतले यस क्षेत्रमा आफ्नो उत्पादन क्षमता विस्तार गर्दै चिनियाँ निर्भरता घटाएको छ। तर खेलौना उद्योगलाई भारत–चीन व्यापार सम्बन्धको एउटा सफल उदाहरण मानिए पनि समग्र औद्योगिक क्षेत्रमा अवस्था फरक छ।भारतको चीनसँगको व्यापार घाटा सन् २०२० मा करिब ४४ अर्ब अमेरिकी डलर रहेकोमा अहिले करिब ११२ अर्ब डलरसम्म पुगेको बताइएको छ। चीन भारतको औद्योगिक आयातको ठूलो स्रोत बनेको छ। विशेषगरी इलेक्ट्रोनिक्स, मेसिनरी, ब्याट्रीका सामग्री, रसायन, सोलार उपकरण, औद्योगिक पार्टपुर्जा तथा उत्पादनसम्बन्धी सामग्रीमा भारतको चिनियाँ आयातमाथिको निर्भरता उल्लेख्य छ।भारतले स्मार्टफोन, सोलार उपकरणलगायतका तयारी सामान आफ्नै देशमा उत्पादन गर्ने नीति अघि बढाए पनि उत्पादनमा प्रयोग हुने अधिकांश पार्टपुर्जा र कच्चा पदार्थ चीनबाट आयात गर्नुपर्ने अवस्था रहेको छ। यसले भारतमा अन्तिम उत्पादन बढे पनि आपूर्ति शृंखलाको महत्वपूर्ण हिस्सामा चीनको भूमिका कायमै रहेको देखाउँछ।भारत अहिले विश्वका कुल आईफोन उत्पादनको एक चौथाइभन्दा बढी उत्पादन गर्ने अवस्थामा पुगेको बताइन्छ। तर त्यसका लागि आवश्यक विभिन्न पार्टपुर्जा तथा कच्चा पदार्थको ठूलो हिस्सा चीनबाट आउने भएकाले ‘मेड इन इन्डिया’ अभियानले मात्र चिनियाँ निर्भरता पूर्ण रूपमा हटाउन नसक्ने चुनौती देखिएको छ।चीनले स्टिल, सोलार प्यानल, विद्युतीय सवारीसाधनदेखि विभिन्न औद्योगिक उपकरणसम्म ठूलो मात्रामा उत्पादन गर्दै आएको छ। चीनको आन्तरिक मागमा आएको सुस्तताका कारण अतिरिक्त उत्पादन विदेशी बजारमा पठाउने प्रवृत्ति बढ्दा भारतजस्ता तीव्र गतिमा औद्योगिकीकरण भइरहेको देश ठूलो बजार बनेको छ।अर्कोतर्फ, भारतीय उत्पादनका लागि चिनियाँ बजारमा प्रवेश सहज नभएको विज्ञहरूको भनाइ छ। विभिन्न भन्सार तथा गैर–भन्सार अवरोधका कारण भारतीय कम्पनीहरूले चीनमा अपेक्षित बजार पहुँच हासिल गर्न नसकेको बताइन्छ।भारत र चीनबीच पछिल्लो समय सम्बन्ध सुधारका केही संकेत देखिए पनि व्यापार असन्तुलन र आपूर्ति शृंखलाको समस्या अझै चुनौतीकै रूपमा रहेको छ। ब्रिक्स सम्मेलनका क्रममा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङबीच व्यापार असन्तुलन तथा आपूर्ति शृंखलासम्बन्धी विषयमा छलफल भएको बताइएको छ।विशेषज्ञहरूका अनुसार चीनबाट आयात घटाउन भारतले केवल तयारी वस्तुको उत्पादन बढाएर पुग्दैन। पार्टपुर्जा, कच्चा पदार्थ र औद्योगिक मेसिनरीसमेत आफ्नै देशमा उत्पादन गर्ने क्षमता विकास गर्न आवश्यक छ। त्यसका लागि सस्तो विद्युत्, सहज ऋण, प्रभावकारी यातायात पूर्वाधार, दक्ष जनशक्ति र स्थिर औद्योगिक नीति आवश्यक हुने उनीहरूको भनाइ छ।भारतले औषधि तथा अन्य प्रतिस्पर्धी क्षेत्रमा निर्यात विस्तार गरेर चीनसँगको व्यापार घाटा कम गर्ने सम्भावना पनि खोज्नुपर्ने देखिन्छ। तर करिब ११२ अर्ब डलरको व्यापार घाटा सीमित उत्पादनको निर्यातबाट मात्र घटाउन कठिन हुने भएकाले भारतका लागि चुनौती अझ ठूलो छ।यस अर्थमा एउटा सामान्य खेलौना पसलबाट सुरु भएको कथा भारतको ठूलो आर्थिक चुनौतीको प्रतीक बनेको छ—तयारी सामान आफ्नै देशमा उत्पादन गर्ने कि उत्पादनका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थ, पार्टपुर्जा र मेसिनरीसमेत आफ्नै देशमा बनाउन सक्ने आत्मनिर्भर औद्योगिक क्षमता विकास गर्ने? यही प्रश्न भारत–चीन व्यापार सम्बन्धको आगामी दिशाका लागि महत्वपूर्ण बन्ने देखिन्छ।
About The Author
